Wstęp

Montaż nowej linii technologicznej czy urządzenia technogicznego w zakładzie mięsnym, rybnym czy mleczarskim rzadko kończy się tylko na samym urządzeniu. Dostawca często rekomenduje strumień powietrza wymagany np. jako dodatkowy wyciąg do dostarczanej linii czy urządzenia. Zdarza się także, że dostarcza je razem z własnym układem wyciągowym, okapem, kanałem wyrzutowym i sterowaniem. Z punktu widzenia dostawcy jest to rozwiązanie kompletne: urządzenie czy cała linia ma odprowadzać parę, ciepło, aerozole lub gazy procesowe. Parametry odciągu są dobrane do konkretnego procesu. Jednak z punktu widzenia wentylacji hali produkcyjnej jest to nowy strumień powietrza wywiewanego poza pomieszczenie. To strumień, którego nikt nie przewidział w bilansie powietrza na etapie projektowania układu ciśnień w zakładzie spożywczym.

Zdarza się również, że inwestor samodzielnie decyduje się dołożyć dodatkowy system wyciągowy. Powodem są np. lokalne problemy z kondensacją czy emisją pary wodnej lub aerozoli z linii. I tu zaczyna się problem. Bo wentylacja w przemyśle spożywczym nie kończy się na urządzeniu. Każdy dodatkowy strumień wyciągany lub nawiewany zmienia układ ciśnień w zakładzie. Należy utrzymywać zawsze nadciśnienie w strefach czystych i podciśnienie w strefach brudnych. Dostawcy urządzenia lub linii nie wnika jak wpłynie to na bilans powietrza i ciśnień w zakładzie. Dobiera wyciąg do maszyny. Dlatego instalacja dodatkowych urządzeń wymaga analizy istniejącego projektu wentylacji. Trzeba go dostosować do nowych warunków pracy pomieszczenia.

Urządzenie z własnym wyciągiem

Nowa parzelnia, wędzarnia, komora wędzarniczo-parzelnicza czy zgrzewarka MAP mogą mieć własny odciąg. Czasem jest to okap z wentylatorem, czasem krótki kanał z wyrzutnią na dach. Bywa to też zintegrowany moduł wyciągowy dostarczany razem z linią. Inwestor odbiera urządzenie, sprawdza wydajność odciągu, widzi, że para znika znad procesu, i uznaje temat za zamknięty.

Tymczasem odciągi miejscowe w przemyśle spożywczym powinny być zawsze uwzględnione w całkowitym bilansie powietrza, który kształtuje układ ciśnień w zakładzie spożywczym. Każdy metr sześcienny usunięty z hali musi skądś wrócić. Jeśli dodane urządzenie zaburzy istniejącą kaskadę ciśnień, i nie zostanie to skorygowane np. poprzez korektę nastaw centrali, gdy część nawiewna centrali nie ma rezerwy albo nie została połączona z nowym układem, będzie pracowała bez zmian. Wyciągnięte powietrze wróci najkrótszą drogą: spod drzwi, przez śluzy, otwory przenośników, nieszczelności obudowy. Bywa, że przez kratki kanalizacyjne. To nie jest teoria. To realny problem, który może całkowicie rozregulować bilans ciśnień w zakładzie. Może też przyczynić się do kontaminacji stref wysokiego ryzyka i stref czystych.

Dlatego bilans powietrza w hali produkcyjnej trzeba analizować nie tylko przy modernizacji hali, czy dodaniu dodatkowego wentylatora. Trzeba to robić przy okazji instalacji każdego urządzenia, które dostawca wyposażył we własny wyciąg. Inaczej modernizacja linii staje się także modernizacją wentylacji. Tyle że całkowicie przypadkową.

Nadciśnienie ma chronić produkt

W wentylacji zakładu mięsnego czy zakładu rybnego nadciśnienie w strefach High Risk i High Care nie jest luksusem. Jest barierą dla bioaerozolu. Rozporządzenie 852/2004 wymaga takiej wentylacji, aby powietrze nie przepływało z obszarów skażonych do czystych. W praktyce prawidłowy układ ciśnień w zakładzie spożywczym oznacza to przepływ powietrza od stref czystych do brudnych. Od pakowania wyrobów gotowych do spożycia, plasterkowania i chłodzenia w stronę stref surowca, mycia i odpadów. Nigdy odwrotnie.

Wytyczne Campden BRI oraz wymagania wentylacyjne BRCGS / IFS każą patrzeć na nadciśnienie, kierunkowy ruch powietrza i filtrację jako na jeden system. Jeśli nowe urządzenie zburzy układ ciśnień, zwiększy ilox`ść powietrza wyciąganego ze strefy czystej. Powietrze będzie się przedostawać do tej strefy ze stref sąsiadujących w sposób nieplanowany. Nie będzie ono obrobione termicznie przez centralę wentylacyjną. Nie będzie nawet przefiltrowane.

Praktyczny przykład rozregulowania strefy czystej

Przyjmijmy, że hala pakowania ma nawiew 10 000 m³/h i wywiew 8 500 m³/h. Nadwyżka 1 500 m³/h utrzymuje nadciśnienie względem korytarza i strefy surowca. Powietrze jest więc wypychane siłą nadciśnienia do stref sąsiadujących o niższej klasie czystości. Dzięki temu nie ma szans dostać się do hali w sposób niekontrolowany.

Ale przyjeżdża nowa linia lub urządzenie technologiczne, które posiada własny odciąg 2 500 m³/h. Suma wywiewów rośnie do 11 000 m³/h, nawiew zostaje bez zmian. Układ ciśnień w zakładzie spożywczym zmienia się z nadciśnienia na podciśnienie. Układ będzie dążył do wyrównania ciśnień. Brakujące powietrze zacznie napływać przez nieszczelności, otwory i przegrody budowlane. Powietrze zamiast wypływać z hali czystej na zewnątrz, będzie zaciągane do niej z korytarza, ze strefy surowca albo z zewnątrz. Kaskada ciśnień w strefach czystych przestaje działać w zamierzonym kierunku.

Z samego bilansu nie wyliczymy podciśnienia w paskalach. Do tego potrzebna jest znajomość szczelności i oporów przepływu. Kierunek zagrożenia jest już jednak znany. W zakładzie mięsnym lub rybnym konsekwencje mogą być poważne. Występuje niekontrolowany napływ aerozolu nad otwarty produkt RTE (Ready to Eat). Rośnie ryzyko przenoszenia Listeria monocytogenes, pleśni i drożdży. Zimą dochodzi kondensacja pary na chłodnych elementach konstrukcji. To wszystko dzieje się przy sprawnej maszynie i „dobrze działającym” okapie.

Gdzie najczęściej popełniany jest błąd?

Najczęstszym błędem jest potraktowanie dodatkowego wyciągu jako instalacji niezależnej i nie uwzględnienie jego wpływu na istniejący układ ciśnień i bilans powietrza. Dostawca linii dobiera wentylator do procesu, a nie do całej hali. Nie analizuje, czy i jak wpłynie dodatkowy element wentylacyjny na całą halę, czy centrale wentylacyjne mają rezerwę, nie sprawdza, czy chłodnica i nagrzewnica udźwigną dodatkowe powietrze kompensacyjne. Inwestor dostaje urządzenie z własnym wyciągiem i formalnie wszystko jest w porządku.

Drugi błąd to brak kompensacji pracy okresowej. Wiele odciągów działa tylko podczas mycia, otwarcia komory lub konkretnego cyklu produkcyjnego. Jeśli nawiew pracuje ze stałą wydajnością, po każdym załączeniu odciągu ciśnienie w hali spada. Po wyłączeniu rośnie. Drzwi zaczynają „ciągnąć”, śluzy przestają działać powtarzalnie, a automatyka dostaje sprzeczne sygnały.

Trzeci błąd to brak rezerwy na istniejącej centrali. Starsze układy często pracują na granicy wydajności. Próba podniesienia nawiewu o 20–30% kończy się przekroczeniem prędkości na filtrach, wymiennikach odzysku ciepła lub nagrzewnicach. Wtedy rośnie zużycie energii, spada skuteczność filtracji i skraca się żywotność urządzeń.

Czwarty błąd to niedoszacowanie mocy chłodniczej i grzewczej. W strefach rozbioru i pakowania często utrzymuje się temperatury +4°C do +12°C i kontrolowaną wilgotność. Dodatkowe powietrze zewnętrzne trzeba przygotować. Lato to chłodzenie i osuszanie, zima to ogrzewanie. Kompensacja powietrza dla odciągu miejscowego nie jest więc tylko kwestią wentylatora. Jest kwestią całego układu uzdatniania powietrza.

Jak to poukładać na nowo?

W przypadku, gdy zmiana w bilansie powietrza zakładu była pojedyncza i wiemy jak go zmieniła, istnieją dwie możliwe drogi. Przywrócą one układowi równowagę bez wykonywania kosztownego audytu.

Pierwsza droga to wykorzystanie rezerwy istniejącej centrali. Centrale higieniczne muszą mieć zapas na wentylatorze, filtrach oraz zapas mocy chłodniczej i grzewczej. Wtedy można podnieść strumień nawiewu i sprawdzić na nowo kaskadę ciśnień. Każda taka zmiana powinna zakończyć się pomiarami nowego bilansu powietrza. Wykonanie pomiarów jest niezbędne. Sama zmiana nastawy na przemienniku częstotliwości czy dodanie nawiewu kompensacyjnego nie może dawać pewności, że problem zniknął.

Dodatkowy wyciąg czy odciąg miejscowy powinien być powiązany z automatyką centrali. Po jego załączeniu system powinien zwiększyć nawiew, a po wyłączeniu wrócić do stanu wyjściowego. W strefach krytycznych warto montować czujniki różnicy ciśnień między strefami. Regulacja nie jest łatwa, bo zakład pracuje dynamicznie. Drzwi ciągle się otwierają, więc układ ciśnień nigdy nie jest dokładnie taki sam. Najważniejszy jest jednak właściwy kierunek. Strefy czyste muszą mieć nadciśnienie, a kaskada ciśnień musi zmieniać się w kierunku pomieszczeń o niższej klasie czystości.

Druga droga to dodatkowa centrala nawiewna. Gdy główny układ wentylacyjny nie ma rezerwy, potrzebna jest jednostka kompensacyjna. W strefach wysokiego ryzyka musi mieć wykonanie higieniczne. Potrzebne są gładkie powierzchnie, możliwość mycia i odpowiednia filtracja. W razie potrzeby montuje się sekcję chłodzenia i osuszania. Doprowadzenie nieuzdatnionego powietrza bezpośrednio do chłodnej hali może przynieść więcej problemów niż sama utrata nadciśnienia.

Audyt systemu wentylacji – kiedy jest konieczny?

Jeżeli po pierwotnym zaprojektowaniu zakład przeszedł wiele lokalnych modernizacji, sytuacja staje się złożona. Dotyczy to np. podziału większych pomieszczeń na mniejsze, zmiany przeznaczenia, montażu nowych linii, odciągów czy wentylatorów. Zmieniono także ustawienia ilości powietrza w istniejących centralach. Wtedy często jedynym sensownym rozwiązaniem jest przeprowadzenie audytu wentylacji. Taki audyt wskaże i opisze aktualny bilans powietrza w zakładzie. Będzie też źródłem wytycznych, co należy zmienić, aby układ wrócił do równowagi.

Wykonanie dodatkowych pomiarów ilości powietrza i kaskady ciśnień jest wymagane zawsze. Dotyczy to modernizacji i odbioru pomieszczenia, urządzenia czy linii technologicznej, jeśli wpłynęło to na bilans wentylacji. Audyt systemu po modernizacji powinien sprawdzić strumienie nawiewu i wywiewu w różnych konfiguracjach. Chodzi o normalną produkcję, pracę wszystkich odciągów oraz pracę odciągów okresowych. Należy uwzględnić typowy ruch drzwi i bram. Trzeba zmierzyć różnice ciśnień między strefami i sprawdzić kierunek przepływu metodą wizualizacji dymowej.

Okapy wyciągowe, wentylatory i dodatkowe urządzenia mogą być mechanicznie sprawne. Jednocześnie mogą psuć bilans całej strefy. Dlatego odbiór samego okapu, urządzenia czy linii to za mało. Protokół powinien pozostawić punkt odniesienia dla działu utrzymania ruchu. Musi określać, jakie parametry uznajemy za prawidłowe, przy jakich kombinacjach pracy i co jest stanem nieprawidłowym.

Podsumowanie

Nowy odciąg, nowe urządzenie technologiczne z własnym wyciągiem czy dodatkowy wentylator wyciągowy zmienia bilans powietrza w zakładzie. Może też wpłynąć na przepływ powietrza między strefami. Dlatego już na etapie doboru trzeba ustalić, skąd zostanie uzupełnione usuwane powietrze. Trzeba sprawdzić, jak będzie przygotowane i czy istniejąca centrala ma odpowiednią rezerwę.

W zakładzie mięsnym lub rybnym modernizację powinien poprzedzać audyt systemu wentylacji. Po uruchomieniu odciągu należy sprawdzić jego skuteczność oraz wpływ na ciśnienia i kierunki przepływu. Dotyczy to także sąsiednich pomieszczeń. Pomiary w rzeczywistych warunkach produkcji pozwalają ocenić, czy rozwiązanie problemu na jednym stanowisku nie osłabiło ochrony stref czystych.